Czym jest toksoplazmoza w ciąży?
Toksoplazmoza to zakażenie pasożytem Toxoplasma gondii. U większości zdrowych osób nie daje objawów albo powoduje łagodne dolegliwości przypominające grypę, takie jak osłabienie, bóle mięśni czy powiększenie węzłów chłonnych. Szczególne znaczenie ma jednak zakażenie nabyte po raz pierwszy w czasie ciąży, ponieważ pasożyt może wtedy przejść przez łożysko i zakazić płód.
Rozpoznanie toksoplazmozy u ciężarnej nie oznacza automatycznie zakażenia dziecka ani ciężkiej choroby. Ocenia się, kiedy doszło do zakażenia, jak interpretować wyniki badań i czy istnieją przesłanki, że pasożyt dotarł do płodu. Znaczenie mają również tydzień ciąży i indywidualna sytuacja kliniczna.
Zakażenie wrodzone najczęściej jest następstwem pierwotnego zakażenia matki w ciąży. Jeśli kobieta przeszła toksoplazmozę wcześniej, zwykle ma przeciwciała zapewniające odporność. Wyjątkiem mogą być znaczne zaburzenia odporności, przy których istnieje ryzyko reaktywacji zakażenia.
Jak można zarazić się toksoplazmozą?
Do zakażenia dochodzi przede wszystkim przez połknięcie pasożyta. Źródłem mogą być cysty obecne w surowym lub niedogotowanym mięsie, a także oocysty zanieczyszczające ziemię, wodę, warzywa i owoce. Ryzyko wiąże się również z przeniesieniem zanieczyszczeń na ręce lub narzędzia kuchenne, a następnie do ust.
Sam kontakt z kotem nie oznacza zakażenia. Znaczenie ma przypadkowe połknięcie oocyst, które mogą znajdować się w kocich odchodach lub zanieczyszczonej nimi ziemi. Warto więc zachować ostrożność przy sprzątaniu kuwety i pracach ogrodowych, ale nie ma potrzeby automatycznego unikania kotów.
Po przedostaniu się do organizmu pasożyt może się namnażać, a następnie tworzyć cysty w tkankach. Gdy pierwotne zakażenie nastąpi w ciąży, aktywne formy pasożyta mogą przekroczyć łożysko. Ryzyko transmisji na płód na ogół rośnie wraz z zaawansowaniem ciąży, ale zakażenie we wcześniejszym okresie może wiązać się z poważniejszymi następstwami. Sam tydzień ciąży nie wystarcza więc do przewidzenia wyniku.
Jak interpretować wyniki IgG i IgM?
Podstawą diagnostyki są badania krwi oznaczające przeciwciała IgG i IgM. Wyniki należy interpretować łącznie, z uwzględnieniem tygodnia ciąży, wcześniejszych badań i objawów. Pojedynczy wynik, zwłaszcza dodatnie IgM, nie przesądza samodzielnie o świeżym zakażeniu.
- IgG dodatnie i IgM ujemne na początku ciąży zwykle wskazują na zakażenie przebyte wcześniej.
- IgM dodatnie mogą towarzyszyć świeżemu zakażeniu, ale wymagają potwierdzenia i oceny laboratoryjnej, ponieważ sam wynik nie rozstrzyga, kiedy doszło do zakażenia.
- Serokonwersja, czyli pojawienie się IgG w kolejnym badaniu po wcześniejszym wyniku ujemnym, jest najmocniejszym dowodem niedawnego zakażenia.
Przy dodatnim IgM lekarz może zlecić badanie awidności IgG. Wysoka awidność we wczesnej ciąży przemawia przeciw temu, że zakażenie nastąpiło w jej trakcie. Pomocne może być także porównanie kolejnych próbek, a w niejednoznacznych przypadkach konsultacja z laboratorium referencyjnym.
W Polsce opisywane zalecenia obejmują badanie IgG i IgM na początku ciąży oraz ponowne oznaczenie u kobiet bez przeciwciał. W materiałach przeglądowych wskazuje się badanie przed 10. tygodniem i powtórzenie między 21. a 26. tygodniem u kobiet z ujemnym IgG. Harmonogram może zależeć od aktualnych zaleceń i sytuacji pacjentki, dlatego należy potwierdzić go z lekarzem prowadzącym.
Jak sprawdza się, czy zakażenie dotarło do płodu?
Jeśli badania krwi wskazują na świeże zakażenie lub pozostają niejednoznaczne, lekarz ustala dalsze postępowanie. Może ono obejmować powtórzenie badań, oznaczenie awidności IgG oraz konsultację z ginekologiem i lekarzem chorób zakaźnych. Ważnym elementem jest ocena, czy istnieją dowody zakażenia płodu.
Jednym z badań wykorzystywanych w tym celu jest PCR płynu owodniowego, który wykrywa materiał genetyczny pasożyta. Zwykle rozważa się go od około 18. tygodnia ciąży, a decyzję o amniopunkcji podejmuje się indywidualnie. Badanie nie jest potrzebne każdej ciężarnej z dodatnim wynikiem przeciwciał i powinno być planowane przez lekarza.
Wczesna konsultacja ma znaczenie, ale dodatni wynik nie jest powodem do samodzielnego wyciągania wniosków. Ocenę ryzyka opiera się na całym zestawie danych, a nie wyłącznie na jednym przeciwciele, tygodniu ciąży czy samym podejrzeniu zakażenia.
Jak wygląda leczenie i kontrola dziecka?
Leczenie dobiera się do czasu zakażenia oraz tego, czy zakażenie płodu zostało potwierdzone lub jest podejrzewane. W opisywanych schematach przy zakażeniu przed 18. tygodniem, gdy nie wykazano zakażenia płodu, stosuje się spiramycynę. Przy zakażeniu od 18. tygodnia lub potwierdzonym bądź podejrzewanym zakażeniu płodu wymieniane są pirymetamina, sulfadiazyna i kwas folinowy.
To nie są leki do samodzielnego stosowania. O wyborze terapii, terminie jej rozpoczęcia, dawkowaniu i monitorowaniu możliwych działań niepożądanych decyduje lekarz. Leczenie może ograniczać ryzyko transmisji lub następstw, ale nie zastępuje diagnostyki i kontroli ciąży.
Toksoplazmoza wrodzona może nie dawać widocznych objawów po porodzie. Problemy, szczególnie dotyczące wzroku lub układu nerwowego, mogą ujawnić się później. Dlatego przy potwierdzonym albo podejrzewanym zakażeniu potrzebny jest plan kontroli dziecka. Diagnostyka noworodka może obejmować badania przeciwciał, obrazowanie mózgu oraz ocenę okulistyczną i słuchu. Niektóre dzieci wymagają długotrwałego leczenia i obserwacji.
Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia w ciąży?
Najważniejsza jest higiena rąk i żywności. Mięso należy dokładnie gotować, a warzywa i owoce starannie myć przed jedzeniem. Po przygotowywaniu surowego mięsa trzeba umyć ręce, deskę, nóż i inne używane powierzchnie, aby ograniczyć ryzyko przeniesienia pasożyta na gotowe produkty.
- Zakładaj rękawice podczas prac ogrodowych i kontaktu z ziemią, a po ich zakończeniu dokładnie umyj ręce.
- Jeśli to możliwe, poproś inną osobę o sprzątanie kuwety. Gdy musisz zrobić to sama, używaj rękawic i starannie umyj ręce.
- Unikaj surowego i niedogotowanego mięsa oraz nieprzemytych produktów spożywczych.
- Nie dotykaj ust podczas pracy z surową żywnością lub ziemią i dbaj o czystość narzędzi kuchennych.
Jeśli wynik badania jest dodatni lub niejednoznaczny, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym i omów dalszą diagnostykę. Spokojna, szybka ocena wyników pozwala ustalić, czy zakażenie jest świeże i czy potrzebna jest kontrola płodu lub dziecka.
Bibliografia
- https://www.cdc.gov/toxoplasmosis/hcp/clinical-care/index.html
- https://www.cdc.gov/dpdx/toxoplasmosis/index.html
- https://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/pdf-216177-138486?filename=TORCH---stan-wiedzy-na-ro.pdf
- https://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/infections-in-neonates/congenital-toxoplasmosis?%20congenital
- https://www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/extraintestinal-protozoa/toxoplasmosis