Kto może zachorować na półpasiec?
Półpasiec może rozwinąć się u każdej osoby, która wcześniej chorowała na ospę wietrzną. Wywołuje go wirus ospy wietrznej i półpaśca, czyli VZV. Po ustąpieniu ospy wirus nie znika z organizmu, lecz pozostaje w stanie uśpienia w zwojach nerwowych. Po latach może ponownie się uaktywnić, powodując półpasiec.
Nie jest to zwykle nowe zakażenie, do którego dochodzi wskutek kontaktu z osobą chorą. Choroba wynika z reaktywacji wirusa już obecnego w organizmie. Najczęściej dotyka dorosłych, a częstość zachorowań wyraźnie wzrasta około 50. roku życia. Wiek nie stanowi jednak granicy: półpasiec może wystąpić także u młodszej osoby, jeśli wcześniej przeszła ospę wietrzną.
W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że półpasiec rozwinie się u około jednej na trzy osoby w ciągu życia. To pokazuje, że choroba nie dotyczy wyłącznie niewielkiej grupy pacjentów, choć ryzyko nie rozkłada się równomiernie. Najważniejsze znaczenie mają wiek oraz sprawność układu odpornościowego.
Dlaczego ryzyko rośnie z wiekiem i przy osłabionej odporności?
Organizm zwykle kontroluje uśpionego wirusa dzięki odporności komórkowej. Z wiekiem jej działanie może słabnąć, przez co VZV łatwiej się reaktywuje. Podobny mechanizm występuje, gdy odporność jest osłabiona przez chorobę lub leczenie. Dlatego szczególną uwagę zwraca się na osoby starsze, pacjentów z niedoborami odporności oraz osoby przyjmujące leki hamujące działanie układu immunologicznego.
Do grup o podwyższonym ryzyku należą osoby:
- z HIV lub AIDS,
- chorujące na nowotwory, zwłaszcza podczas leczenia przeciwnowotworowego,
- po przeszczepieniu narządu,
- leczone chemioterapią, steroidami lub innymi lekami osłabiającymi odporność.
Ryzyko mogą zwiększać także niektóre choroby przewlekłe, między innymi cukrzyca, przewlekła choroba nerek i choroby płuc. Jako możliwy czynnik sprzyjający reaktywacji wirusa wskazuje się również silny stres. Nie oznacza to, że każda osoba z tymi czynnikami zachoruje, ani że półpasiec występuje wyłącznie w tych grupach. Są to jednak okoliczności, przy których warto zwracać uwagę na objawy i omówić profilaktykę z lekarzem.
Jak przebiega półpasiec i kto jest narażony na powikłania?
Typowym objawem jest bolesna wysypka pęcherzykowa, która zwykle pojawia się po jednej stronie ciała i układa wzdłuż przebiegu nerwu. Zmiany mogą wystąpić na tułowiu, twarzy lub w innej okolicy. Ból, pieczenie albo nadwrażliwość skóry mogą pojawić się przed wysypką, dlatego początkowe dolegliwości nie zawsze od razu wskazują na półpasiec.
Szczególnej uwagi wymaga wysypka w okolicy oka. Zajęcie struktur związanych z narządem wzroku może prowadzić do poważnych komplikacji, dlatego takie objawy wymagają pilnej konsultacji medycznej. Osoby z osłabioną odpornością częściej doświadczają cięższego lub dłuższego przebiegu choroby, a ich stan powinien być oceniony przez lekarza.
Najczęstszym powikłaniem jest neuralgia popółpaścowa, czyli ból utrzymujący się po zagojeniu wysypki. Występuje u około 10-18% osób z półpaścem, a ryzyko zwiększa się z wiekiem. Częściej dotyczy także osób, u których wysypka wiązała się z silnym bólem lub była rozległa. U osób poniżej 40. roku życia neuralgia popółpaścowa jest rzadka, ale wiek nie pozwala całkowicie wykluczyć powikłań.
Czy półpasiec można przenieść na inną osobę?
Od osoby chorej nie można zarazić się półpaścem wprost. Kontakt z płynem znajdującym się w pęcherzykach może jednak przenieść wirusa VZV na osobę, która nie chorowała na ospę wietrzną i nie była przeciw niej szczepiona. U takiej osoby może rozwinąć się ospa wietrzna, a nie półpasiec.
Do czasu zaschnięcia zmian osoba chora powinna ograniczać możliwość bezpośredniego kontaktu innych osób z pęcherzykami i ich płynem. Szczególnej ostrożności wymagają kobiety w ciąży, które nie mają odporności na ospę, osoby z obniżoną odpornością oraz bardzo małe niemowlęta. W ich przypadku należy unikać bezpośredniego kontaktu ze zmianami skórnymi. Zakrywanie wysypki i przestrzeganie zaleceń higienicznych ogranicza ryzyko narażenia innych.
Warto odróżnić więc samo przebywanie w pobliżu chorego od bezpośredniego kontaktu z płynem z pęcherzyków. Półpasiec nie jest zwykle skutkiem nowego zakażenia od drugiej osoby, ale wirus obecny w zmianach może wywołać ospę u osoby bez odporności.
Jak ograniczyć ryzyko półpaśca i jego następstw?
Ważnymi elementami profilaktyki są szczepienie oraz szybka konsultacja w razie podejrzenia choroby. Szczepionka rekombinowana przeciw półpaścowi ogranicza ryzyko zachorowania i powikłań. Stosuje się ją w schemacie dwóch dawek. Jest przeznaczona przede wszystkim dla starszych dorosłych i osób z osłabioną odpornością, jednak szczegółowe wskazania zależą od kraju i aktualnych zaleceń programu szczepień.
Przykładowo amerykańskie zalecenia obejmują dorosłych od 50. roku życia oraz osoby z osłabioną odpornością od 19. roku życia. Światowe zalecenia wskazują na rozważenie szczepienia starszych dorosłych, a w określonych warunkach także osób z chorobami przewlekłymi. Warto zapytać lekarza, czy szczepienie jest odpowiednie w konkretnej sytuacji. Przebycie półpaśca nie zapewnia całkowitej ochrony na całe życie: choroba może wystąpić ponownie, a szczepienie może być zalecane również osobom, które już chorowały.
Jeśli pojawi się jednostronna, bolesna wysypka pęcherzykowa, szczególnie w pobliżu oka, należy skontaktować się z lekarzem. Leczenie przeciwwirusowe jest jednym z ważnych sposobów ograniczania przebiegu choroby i ryzyka powikłań, dlatego ocena objawów nie powinna być odkładana. Szczególnie szybko pomocy powinny szukać osoby starsze i pacjenci z osłabioną odpornością.
Bibliografia
- https://www.cdc.gov/shingles/data-research/index.html
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/shingles-(herpes-zoster)
- https://www.cdc.gov/shingles/about/index.html
- https://www.cdc.gov/shingles/signs-symptoms/index.html
- https://www.nhs.uk/conditions/shingles/