GBS w ciąży: co wykrywa badanie?
GBS to paciorkowiec grupy B, czyli bakteria Streptococcus agalactiae. Może naturalnie bytować w przewodzie pokarmowym i narządach płciowych. Jej obecność u ciężarnej najczęściej oznacza nosicielstwo, a nie chorobę. Sam dodatni wynik nie świadczy więc o zakażeniu wymagającym leczenia przez całą ciążę.
Badanie GBS jest przesiewowym posiewem wymazu z dolnej części pochwy i odbytnicy. Jego celem jest ustalenie, czy bakteria jest obecna w drogach rodnych w okresie zbliżonym do porodu. GBS przenosi się na dziecko głównie podczas porodu, gdy noworodek ma kontakt z bakteriami. U większości dzieci ekspozycja nie prowadzi do choroby, ale czasem może dojść do ciężkiego zakażenia, takiego jak sepsa, zapalenie płuc lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
Nosicielstwo wykrywa się u około 10-30% ciężarnych, zależnie od populacji. Bez antybiotyków podanych podczas porodu bakterie mogą zostać przekazane nawet około 5 na 10 dzieci matek-nosicielek. Spośród narażonych noworodków wczesne zakażenie GBS rozwija około 1-2 na 100. To ryzyko jest powodem, dla którego wynik badania pomaga zaplanować profilaktykę okołoporodową.
Kiedy wykonuje się badanie GBS?
W Polsce wymaz pobiera się standardowo między 35. a 37. tygodniem ciąży. W zaleceniach ACOG wskazano okres 36+0-36+6 tygodnia. Termin ma znaczenie: próbkę pobiera się na tyle późno, aby wynik był miarodajny w pobliżu porodu, ale z odpowiednim wyprzedzeniem, by można było zaplanować opiekę.
Nosicielstwo może pojawiać się i ustępować, dlatego wynik z poprzedniej ciąży nie zastępuje badania w obecnej. Podobnie wymaz wykonany zbyt wcześnie może nie odzwierciedlać sytuacji przy porodzie. Badanie zaleca się także wtedy, gdy planowane jest cesarskie cięcie. Jeśli jednak cesarskie cięcie odbędzie się przed rozpoczęciem porodu, a błony płodowe pozostaną nieuszkodzone, profilaktyka antybiotykowa ukierunkowana na GBS zwykle nie jest potrzebna.
Jak pobiera się wymaz i co oznacza wynik?
Personel medyczny pobiera próbkę jałową wymazówką najpierw z dolnej części pochwy, a następnie z odbytnicy, zwykle przez pokonanie zwieracza. Do pobrania nie jest konieczne użycie wziernika. Wymaz trafia do laboratorium mikrobiologicznego, gdzie wykonuje się posiew. Badanie jest krótkie, a sposób pobrania pozwala sprawdzić obecność bakterii w miejscach, z których może ona zostać przekazana dziecku.
Wynik może być dodatni, ujemny albo niedostępny lub niejednoznaczny. Wynik dodatni oznacza wykrycie nosicielstwa, ale sam w sobie nie potwierdza choroby u matki. Zwykle oznacza, że po rozpoczęciu porodu należy podać antybiotyk dożylnie, najczęściej penicylinę lub ampicylinę, o ile nie ma przeciwwskazań. Dodatni wymaz z 36. tygodnia warto przekazać zespołowi prowadzącemu poród. Nie oznacza on automatycznie konieczności cesarskiego cięcia.
Wynik ujemny z aktualnej ciąży zwykle oznacza, że przy braku innych wskazań profilaktyka GBS nie będzie potrzebna. Nie daje jednak gwarancji, że nosicielstwo nie zmieni się do porodu, ponieważ badanie opisuje status w okresie pobrania. Jeśli wynik jest niedostępny lub niejednoznaczny, lekarz ocenia sytuację na podstawie dokumentacji, przebiegu ciąży i czynników ryzyka.
Co dzieje się po dodatnim wyniku?
Najczęściej nie wdraża się antybiotyków na cały okres ciąży wyłącznie z powodu dodatniego wymazu. Zamiast tego stosuje się profilaktykę śródporodową, czyli antybiotyk podawany dożylnie w trakcie porodu. Jej celem jest ograniczenie kontaktu noworodka z GBS w chwili narodzin. WHO wskazuje, że rozpoczęcie podawania antybiotyku co najmniej cztery godziny przed narodzinami pomaga ograniczyć transmisję. Profilaktyka podczas porodu może zmniejszyć ryzyko wczesnej choroby GBS u noworodków o około 80%.
Antybiotyk podany wcześniej w ciąży nie zastępuje profilaktyki śródporodowej, ponieważ nie zapewnia takiego samego ograniczenia ekspozycji dziecka podczas narodzin. Warto też odróżnić profilaktykę od leczenia zakażenia u matki. GBS wykryty w moczu wymaga osobnej oceny klinicznej. Lekarz decyduje, czy i jak leczyć zakażenie w trakcie ciąży, a sama obecność GBS w moczu jest również wskazaniem do profilaktyki podczas porodu.
Profilaktykę zaleca się także bez oczekiwania na wynik wymazu, jeśli wcześniejsze dziecko miało inwazyjne zakażenie GBS albo gdy w obecnej ciąży wykryto tę bakterię w moczu. Jeżeli status GBS jest nieznany, znaczenie mogą mieć dodatkowe okoliczności: poród przed 37. tygodniem, pęknięcie błon płodowych trwające co najmniej 18 godzin lub gorączka śródporodowa wynosząca co najmniej 38°C. O tym, jakie postępowanie będzie właściwe, decyduje zespół medyczny na podstawie całej sytuacji klinicznej.
Czy dodatni GBS oznacza zagrożenie dla dziecka?
Dodatni wynik wskazuje na możliwość przekazania bakterii, ale nie oznacza, że dziecko na pewno zachoruje. Właśnie dlatego badanie ma charakter przesiewowy, a wynik służy do zaplanowania profilaktyki. Dane o globalnym obciążeniu GBS, obejmujące ponad 500 tys. porodów przedwczesnych oraz około 150 tys. martwych urodzeń i zgonów niemowląt rocznie, opisują skalę problemu na świecie, a nie indywidualne ryzyko konkretnej ciężarnej.
W wielu krajach rozwijane są powszechne badania przesiewowe w późnej ciąży i metody profilaktyki okołoporodowej. WHO dopuszcza również strategię opartą na czynnikach ryzyka tam, gdzie powszechne badania nie są możliwe. Niezależnie od przyjętego podejścia, wynik należy omówić z osobą prowadzącą ciążę i przekazać zespołowi porodowemu. Dzięki temu można dobrać postępowanie do wyniku, historii medycznej i przebiegu porodu.
Bibliografia
- https://www.cdc.gov/group-b-strep/testing/
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/group-b-streptococcus-(gbs)
- https://www.mp.pl/pacjent/ciaza/przebiegciazy/63100,paciorkowiec-grupy-b-gbs-w-ciazy-gbs-dodatni-w-ciazy
- https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/rr/rr5111.pdf
- https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5910a1.htm